Բացահայտի´ր աշխարհը Մագելլայնի հետ!

Ո՞վ կմտածեր, որ համեստ դրամափոխներն օրերից մի օր կդառնան մի ամբողջ քաղաքի ճակատագիրը որոշող ուժը։ Եվ այնուամենայնիվ, հենց այդպես էլ սկսվեց ամեն ինչ՝ մի փոքր դրամատնից, որտեղ մետաղադրամների զնգոցը խառնվում էր Ֆլորենցիայի աշխույժ փողոցների աղմուկին։

Ջովաննի դե Բիչչին՝ Մեդիչիների տոհմի առաջին ներկայացուցիչը, ուներ այն հազվագյուտ ինտուիցիան, որը տարբերակում է փայլուն ֆինանսիստին սովորական հաշվապահից։ Նա կարծես կանխազգում էր, թե որ ուղղությամբ են փչելու բախտի քամիները, որտեղ շահույթը մեծ կլինի, իսկ ռիսկերը՝ փոքր։ Եվ մետաղադրամ առ մետաղադրամ, գործարք առ գործարք, նա ստեղծեց այն, ինչ հետագայում պիտի դառնար Մեդիչիների կայսրությունը։

Բայց արդյո՞ք միայն փողն է որոշում մեծությունը։ Ա՛խ, ոչ, պարոնա՛յք։ Մեդիչիները հասկացան մի բան, որը շատ այլ հարուստ ընտանիքների աչքից հաճախ վրիպում է․ փողի ուժը ժամանակավոր է, իսկ գեղեցկության ու արվեստի ուժը՝ հավերժ։ Եվ այսպես նրանք սկսեցին ներդրում կատարել քարի ու մարմարի մեջ, որմնանկարների ու քանդակների, տաղանդի ու հանճարի մեջ։

Կոզիմո Ավագը՝ յուատեսակ տեսլական ունեցող անհատականություն էր։ Նրա հովանավորության ներքո Ֆլորենցիան ծաղկեց Տոսկանայի ամենագեղեցիկ ծաղկի պես։ Նկարիչներ ու քանդակագործներ, ճարտարապետներ ու բանաստեղծներ՝ բոլորը իրենց հովանավորությունը գտան Մեդիչիների թեւի տակ։ Իսկ ի՞նչ էին նրանք պահանջում փոխարենը։ Անմահություն՝ քարի ու գույնի մեջ, բանաստեղծության ու երգի մեջ։

Լորենցո Մեդիչին (Լորենցո Հոյակապը) նշաձողը էլ ավելի բարձրացրեց։ Նրա օրոք Մեդիչիների պալատը վերածվեց արվեստի իսկական ակադեմիայի, որտեղ երիտասարդ Միքելանջելոն նստում էր տանտիրոջ հետ նույն սեղանի շուրջ, մինչդեռ Բոտիչելլին ստեղծում էր իր անմահ գլուխգործոցները։

Սակայն իշխանության բարձունք տանող ճանապարհը վարդերով չէր որ պատված էր։ Դավադրություններ ու մահափորձեր, ինտրիգներ ու դավաճանություններ՝ այս ամենը ընտանիքի առօրյայի մի մասն էր։ Նրանք վտարվեցին այն քաղաքից, որը այդքան սիրում էին, բայց վերադարձան։ 
Միշտ վերադառնում էին։
Եվ յուրաքանչյուր վերադարձ հաղթանակ էր։

Ինչպե՞ս էին նրանք դա կարողանում։ Ո՞րն էր նրանց անհաղթահարելի դիմադրողականության գաղտնիքը։ Հնարավոր է՝ դա կայանում էր նրանց հատուկ ունակության մեջ՝ համատեղելու փողի փոխաառնության գործառնությունը իշխանության հետ համադրելու կարողության հետ։ Կամ էլ այն ընդունակության մեջ, որ թույլ էր տալիս տեսնել անմիջական շահից այն կողմ եւ հասկանալ, որ իրական հարստությունը չափվում է ոչ թե ոսկով, այլ ստեղծագործության գեղեցկությամբ ու վեհությամբ։

Նրանք պարզապես բանկիրներ չէին․ նրանք մեծ տեսլական ունեցող մարդիկ էին, երազողներ՝ երկաթյա կամքով գործարարներ։ Ֆլորենցիայում դրված յուրաքանչյուր քար նրանց համար պարզապես հերթական շինության մասնիկը չէր, այլ այն Վերածննդի մարգարտի վերածելու մեծ նախագծի մի մասը։

Եվ մի՞թե ուշագրավ չէ, որ նույնիսկ այսօր, դարեր անց, մենք դեռեւս գտնվում ենք նրանց հմայքի տակ։ Նրանց ժառանգությունը ապրում է յուրաքանչյուր պալատում, յուրաքանչյուր եկեղեցում, յուրաքանչյուր արվեստի գործում, որի ստեղծմանը նրանք նպաստել են։ Պարզ դրմատերերից մինչև սրտերի եւ մտքերի նվաճողներ՝ այդպիսին է Մեդիչի ընտանիքի ուղին, որի հաջողության գաղտնիքը առ այսօր փորձում ենք բացահայտել։
 

Նեղլիկ փողոցների հին լաբիրինթոսում, որտեղ յուրաքանչյուր քար իր մեջ կրում է անցյալի շունչը, 15-րդ դարով թվագրվող միջնադրայն պալատի խորը նկուղներում թաքնված է հնագույն Էնոտեկա, որը, իրավամբ, յուրատեսակ գանձ է գինու սիրահարների համար։ Ծանր փայտե դուռը մեղմ ճռճռում է, ասես ողջունելով ու հրավիրելով հյուրերին իջնել մաշված քարե աստիճաններով դեպի զով, կիսամութ սրահներ, որտեղ Տոսկանայի լավագույն գինիները հանգչում են աղյուսե կամարների ու հնամյա որմնանկարների ներքո։

Ջովաննի անունով սոմելյեն՝ կայծկլտուն փայլը աչքերում, դիմավորում է հյուրերին, ինչպես հին ընկերներին։ «Այստեղ յուրաքանչյուր շիշ պարզապես գինի չէ, այլ պատմություն, բնավորություն, ոգի», — ասում է նա՝ զգուշորեն վերցնելով Կիանտի Կլասսիկո Ռիզերվայի (Chianti Classico Riserva) շիշը։ Վարդագույն կաթիլները սահում են բաժակի պատերով՝ տարածելով հասուն բալի, մանուշակի ու կծու համեմունքների բույրեր։ «Այս գինին նման է Արնո գետի վրա իջնող ֆլորենտական աղջամուղջին՝ խորհրդավոր, կրքոտ, անմոռանալի», — ժպտում է Ջովաննին՝ մատուցելով տեղական նրբաճաշակ ուտեստները։

Հին կաղնու սեղանի վրա շուտով հայտնվում են պրոշուտոյի բարակ կտորներ, տրյուֆելային մեղրով թարմ պեկորինո եւ հավի լյարդի պաշտետով պատրաստված ավանդական ֆլորենտական կրոստինի՝ նախուտեստ՝ առանց որի ոչ մի համտես լիարժեք չէ։ Յուրաքանչյուր պատառը բարձրակարգ գինու հետ ստեղծում է համի կատարյալ հարմոնիա։

Կիանտիից (Chianti) հետո հերթը լեգենդար Բրունելլո դի Մոնտալչինոյինն (Brunello di Montalcino) է: «Այս գինին նման է Վերածննդի վարպետներին․ պահանջում է ժամանակ եւ համբերություն, որպեսզի բացահայտի իր բոլոր գույները», — ասում է Ջովաննին։ Գինին դանդաղ բացվում է բաժակում՝ արձակելով հասուն սալորի, կաշվի եւ ծխախոտի բույրեր։ Այն մատուցվում է հասունացած պարմեզան-ռեջիանոյի (Parmigiano-Reggiano) հետ, որի աղի բյուրեղները հրաշալիորեն համադրվում են տանինների հետ։

Երեկոն շարունակվում է Վինո Նոբիլե դի Մոնտեպուլչանոյի (Vino Nobile di Montepulciano) համտեսով։ Յուրաքանչյուր կում ուղեկցվում է խաղողի այգիների, ընտանեկան ավանդույթների եւ սերնդեսերունդ փոխանցված գինեգործական գաղտնիքների մասին պատմություններով։ Ջովաննին բացատրում է, թե ինչպես է գինու բնավորությունը փոխվում՝ կախված տարվա բերքից, հողից եւ նույնիսկ լեռան լանջին տեղակայված խաղողի այգու դիրքից։

Այդպիսի պահերին հասկանում ես, որ էնոտեկան պարզապես գինու մառան կամ պահոց չէ։ Դա այն վայրն է, որտեղ գինու արհեստը վերածվում է արվեստի, որտեղ յուրաքանչյուր շիշ պատմում է իր պատմությունը, եւ յուրաքանչյուր երեկո դառնում է անմոռանալի ճանապարհորդություն Տոսկանայի համերի եւ բույրերի միջով։ Այստեղ՝ միջնադարյան նկուղների զով ստվերներում, ժամանակն ասես կանգ է առնում, եւ դու հնարավորություն ես ստանում լիարժեք վայելել պահը ու զգալ տոսկանական գինեգործության իսկական ոգին։

Հաջորդ անգամ, երբ լինեք Ֆլորենցիայում, անպայման ժամանակ հատկացրեք նման էնոտեկա այցելելու համար։ Եւ հիշե՛ք․ այստեղ գինու համտեսը պարզապես խմիչքի համտես-փորձառություն չէ, այլ դարերի մշակույթի խորքերին դիպչելու եւ իրական Տոսկանան բացահայտելու յուրօրինակ փորձառություն է, որն առկա է յուրաքանչյուր բաժակում, յուրաքանչյուր պատմության մեջ, յուրաքանչյուր կումում։
 

Մետաղի զրնգոց, ածխի փոշու շրշյուն... Վառարանի ջերմությունը այրում էր նրա այտերը...
Երիտասարդ աշակերտի նուրբ մատները հմտորեն ոսկե կրծքազարդը պատում էին ֆիլիգրան դեկորատիվ նախշերով։

«Ուշադիր նայի՛ր, Պիպո։ Սա ժամագործի ճշգրտություն է պահանջում», - վարպետը կռացավ իր աշակերտի աշխատանքի վրա՝ կկոցելով մի աչքը։

Ֆիլիպոն գլխով արեց, չնայած նրա մտքերը հեռուն էին. այնտեղ՝ բարձունքներում, որտեղ դատարկությունը բացվում էր անավարտ տաճարի վերեւում։ Ամեն առավոտ, շտապելով արհեստանոց, նա գլուխը բարձրացնում էր այս դատարկության վրա եւ պատկերացնում, թե ինչպես մի օր այն կլրացնի իր երազանքով։

«Բարի լույս, Պիպո՛», - կանչում էին քաղաքացիները։ «Ի՞նչ նոր ստեղծագործություն ես հորինելու այսօր»։
Նրանք չգիտեին, որ նրա ոսկեփայլ փոշով ներկված կաշվե գոգնոցի գրպանում, զարդերից բացի կային նաեւ բոլորովին այլ ուրվագծեր։

Գիշերը, երբ ֆլորենտինյան փողոցների աղմուկը դադարում էր, Ֆիլիպոն հանում էր իր նախագծերը։ Գծերն ու շրջանակները ձեւավորում էին անհավանական կառուցվածքներ։ Մաթեմատիկական հաշվարկները լրացնում էին էջերի եզրերը։

«Խելագար՛», - ասում էին ոմանք։
«Երազող՛», - գլուխները թափահարում էին մյուսները։
«Հերետիկոս՛», - նայելով նրա տարօրինակ մեխանիզմներին՝ շշնջում էին ուրիշները։

Բայց մի՞թե Մագելանին խելագար չէին անվանում։ Մի՞թե Ջոտտոյի վրա չէին ծիծաղում։ Մի՞թե Դանթեն չէր արհամարհվում։

Ոսկերչի արհեստանոցում անցկացրած տարիները նրան սովորեցրին ամենակարեւորը՝ համբերություն։ Մետաղի հետ ֆիլիգրանային աշխատանքը պահանջում էր նույն ճշգրտությունը, ինչ գմբեթի հաշվարկները։ Նույն ձեռքի կայունությունը, ինչ շինարարական մեխանիզմների կառավարումը։ Նույն հավատը վերջնական արդյունքի նկատմամբ։

«Անհնար է գմբեթ կառուցել առանց հենարանների», - քաղաքային խորհրդին բղավեցին ճարտարապետները։
«Այն կփլուզվի եւ բոլորին կթաղի փլատակների տակ», - կանխատեսեցին կասկածամիտները։
«Այն հակասում է բնության օրենքներին», - պնդում էին գիտնականները։

Բայց մի՞թե բնությունը չի ստեղծում ձվի կճեպը։ Մի՞թե այն չի դիմանում առանց որեւէ հենարանի։

Եվ հետո մի օր...

Ասում են, որ այդ պատմական հանդիպման ժամանակ Բրունելեսկին պարզապես վերցրել է հավի ձու եւ կոտրելով դրա ծայրը՝ ուղղահայաց կանգնեցրել է։ «Ահա թե ինչպես կկանգնի իմ գմբեթը», - պարզապես ասաց նա։

Անցան տարիներ։ Հարյուրավոր աշխատողներ, միլիոնավոր աղյուսներ, հազարավոր օրերի անդադար աշխատանք։ Բոլորը նրան համարում էին մոլուցքից կուրացած՝ նա առաջինն էր, որ բարձրանում էր կառույցի վրա եւ վերջինը՝ իջնում։ Շրջապատում նրան կախարդ էին համարում. նրա հորինած մեխանիզմները, կարծես, ծնվել էին դիվային երեւակայությունից։

Բայց գմբեթը մեծանում էր։ Օրեցօր, շարք առ շարք, խոյանում էր դեպի երկինք՝ չնայած բոլոր օրենքներին, բոլոր կասկածներին, բոլոր նախապաշարմունքներին։

Եվ այսօր...

Նրա ուրվագիծը վեր է խոյանում մայրամուտի երկնքի ֆոնին՝ վեհաշուք, անըմբռնելի, հավերժական։ Սանտա Մարիա դել Ֆիորեի տաճարի ութանկյուն գմբեթը դարձել է ավելին, քան պարզապես ճարտարապետական ​​գլուխգործոց՝ այն դարձել է մարդկային քաջության խորհրդանիշ, ապացույց այն բանի, որ երազանքները դառնում են իրականություն, եթե դուք ճակատագրին մարտահրավեր նետելու քաջություն ունեք։